De boekhandel in Vlaanderen staat de laatste maanden opvallend in de belangstelling. Media brachten grote verhalen over zelfstandige winkels die sluiten. Er wordt door boekhandelaren geklaagd over de omzet, over het feit dat ze geen overnemers vinden, over het feit dat ze moeten rekenen op kookboeken om hun winst te halen, over de overproductie van de uitgeverijen, over het gebrek aan verjonging van het publiek. Maar is de goed gesorteerde, zelfstandige en onafhankelijke boekhandel wel ten dode opgeschreven?

As I Lay Dying
Het doemdenken over de Vlaamse boekhandel is allang aan de gang. De lamentaties over de teloorgang loopt min of meer parallel met de opkomst van grote speler Standaard Boekhandel. Anno 2011 wordt binnen het boekenvak aangenomen dat van elke twee boeken er één in een van de bijna 150 filialen van Standaard Boekhandel wordt verkocht, ook al spreekt de keten zelf van 40 procent marktaandeel.
       Historisch gezien heeft de onafhankelijke boekhandel in Vlaanderen nooit sterk gestaan. Vlamingen kochten hun leesmateriaal liever op andere plekken dan in de boekenzaak. Het Nederlandstalige boek was lange tijd een middel tot volksverheffing, een wapen in een ideologische strijd. Winkels waren dan ook tot lang in de twintigste eeuw zuilgebonden, en dat zorgde onvermijdelijk voor een beperkt aanbod of een beperkt cliënteel. Pas in februari 2011 sloot Boekhandel Forum, die sinds jaar en dag in handen was van de Socialistische Mutualiteiten, in een wel zeer late reactie op de ontzuiling van Vlaanderen.
       Een groot aantal boeken ging via de rechtstreekse of ambulante verkoop, de boekenbeurs, boekenclubs of cultuurnetwerken als Davidsfonds van de hand. En ook nu nog is de boekhandel vaak niet de eerste plaats waar de Vlaming zijn leesvoer zoekt. Naar schatting wordt maar een op de twee boeken in Vlaanderen in een boekwinkel gekocht. Ter vergelijking, in Nederland is dat 85 procent.
       Daar waar het Vlaamse uitgeverslandschap sterk is gekoloniseerd door de Amsterdamse grachtengordel, is het opvallend dat de grote Nederlandse boekhandelsketens (AKO, Libris, Bruna …) nooit de oversteek hebben gewaagd. Alleen ECI heeft winkels geopend op A-locaties in grote steden. Die Vlaamse winkels zijn binnen ECI overigens als enige overgebleven; de Nederlandse filialen zijn ondertussen samengegaan met de keten Boekenvoordeel. Franse ketens als Fnac of Club kwamen wel naar Vlaanderen, en ook kleinere boekhandels steken de taalgrens over. Recent werd de Knokse boekhandel Corman door de Brusselse boekhandel Filigranes overgenomen.
       Voor 2011 telde de Vereniging Vlaamse Boekverkopers (VVB) in totaal 333 boekhandels. Daarvan nam Standaard Boekhandel er 139 voor zijn rekening. Zonder de filialen van de andere ketens en de gespecialiseerde zaken (strips, kinderboeken, informatica) en de krantenwinkels die ook boeken verkopen, bleven er 33 onafhankelijke boekhandels over. Een zeer mager aantal, kun je alleen maar vaststellen.
       Waarom moet je nog naar een boekhandel? Grote kans dat net die titel die je zoekt ofwel helemaal nooit in de winkel is geweest of net vóór jou is verkocht. Allerlei praktische beslommeringen – parkeerroute volgen, parkeerplaats vinden, parkeerticket betalen … – maken het bezoek aan een retailer in de binnenstad hoe langer hoe moeilijker.
       Nee, dan is onlineshopping een prachtig alternatief. Besteld voor de middag ligt het boek de volgende dag zonder portkosten in de brievenbus. En dat aanbod! Duizenden en duizenden titels onmiddellijk beschikbaar. Een onlineshop telt algauw 200.000 titels in alle talen, een zeer ruime boekhandel komt met wat geluk aan enkele duizenden. Online kun je recensies uitpluizen van echte lezers, niet die van verzuurde recensenten, en je krijgt meteen computergegenereerde koopsuggesties. Wie of wat kan daartegenop?
       De Nederlandse dichter Ton van ’t Hof is uitgesproken pessimistisch: ‘Van elke euro die in de boekenwinkel of via bol.com wordt uitgegeven aan een boek gaat meer dan 40 eurocent op aan distributiekosten. Dat irriteert me mateloos. Intussen dienen de eerste POD drukkerijen zich aan die, na een klik op een internetknop, een boek binnen één tot drie dagen voor u drukken en het vervolgens rechtstreeks naar u toesturen. Hierdoor kan de boekenprijs fors naar beneden. Ik voorspel dan ook het einde, binnen afzienbare tijd, van de meeste boekhandels en het Centraal Boekhuis in hun huidige vorm.’
       Wat de bekende uitgever André Schiffrin schrijft in De Boekenbusiness. Hoe het grote geld het boekenvak en het lezen heeft veranderd geldt ook voor Vlaanderen, ook al is zijn boek tien jaar oud en behandelt het voornamelijk het Amerikaanse boekenvak: ‘Door de beslissing [van de uitgeversconcerns] om boeken (met name bestsellers) met een flinke korting te verkopen,  zijn de ketens uitgegroeid tot wat ze nu zijn. In veel steden zijn het de ketens geweest die de eerste grote boekwinkels zijn begonnen en het staat buiten kijf dat die winkels het publiek tegenwoordig een grotere keus bieden dan ooit. Aan de andere kant is hun expansiedrift schadelijk geweest voor de overgebleven zelfstandige boekwinkels.’ Zoals hij pleit voor kleine, onafhankelijke uitgeverijen, zo breekt Schiffrin een lans voor de kleine, niet aan concerns verbonden boekhandels.

Boeken in voorraad
Colibro, een samenwerkingsverband van zulke zelfstandige boekhandels, heeft enkele jaren de vermetele ambitie gehad om de dominerende marktpositie van Standaard Boekhandel aan te vallen. Aan mediapartners die abonnees wilden ronselen of belonen met gratis boeken presenteerde Colibro zich als een valabel alternatief voor Standaard Boekhandel. Precies het gevoel dat de aangesloten Colibroboekhandels niet veel meer waren geworden dan afhaalpunten voor bonnenacties, zorgde voor veel wrevel. Klanten kwamen hun gratis Verhulst afhalen en vertrokken zonder ook maar de rest van het aanbod een blik te gunnen.
       Toen belangrijke leden (De Groene Waterman, Passa Porta Bookshop, Walry) vanaf 2008 hun eigen koers gingen varen, stond het einde van Colibro dan ook in de sterren geschreven. De opheffing van Colibro, zoals in november 2011 officieel aangekondigd, heeft niet veel gevolgen, niet voor de aangesloten boekhandels, niet voor de lezers. De kwaliteitsboekhandel moet nu eenmaal onafhankelijk zijn, wat ook betekent dat die zich niet laat inschakelen in onduidelijke marketingstrategieën van grotere spelers.
      Veel zelfstandige Vlaamse boekhandels hebben dat begrepen en zochten hun eigen hoekje op. De Groene Waterman bekleedt in Antwerpen historisch een sterke positie die hij zonder veel moeite weet te behouden. Hij organiseert zijn eigen boekenprijs, heeft personeel met expertise en een trouwe klandizie. De Zondvloed, eerst in Mechelen en later ook in Roeselare, bestaat veel minder lang dan De Groene Waterman, maar kon zich op zeer korte tijd een plekje bevechten. Johan Vandenbroucke en Ann Meskens waren geen groentjes in het boekenvak, dat hielp. Ze stellen in hun zeer ruime en stemmige zaak sneller boeken voor dan je ze kunt lezen, waardoor De Zondvloed, bijna meer dan een boekhandel, een literair salon is geworden.
       In Gent kan Walry zich profileren met Spaanstalige boeken en met luisterboeken. Zaakvoerder Paul Luyten is zeer actief met boekvoorstellingen en heeft ook bij Uitgelezen, de literaire soiree van De Vooruit en De Morgen, een goed gesorteerde boekenstand. Limerick in Gent heeft een deel van de Franstalige klanten van de in 2000 gesloten winkel Herckenrath overgenomen en biedt voorts ook een eigenzinnige selectie, met aandacht voor bibliofilie en (buitenlandse) literatuur.
       Passa Porta Bookshop in Brussel bespeelt Vlaamse en internationale Brusselaars en pendelaars. Door zijn nauwe alliantie met Het beschrijf en literatuurhuis Passa Porta is de boekhandel vaak het toneel van literaire evenementen. Die literaire avonden hebben volgens zaakvoerder Ludovic Bekaert maar een beperkte weerslag op de verkoop. ‘Maar het is wel goed om je te profileren. Mensen houden ervan een schrijver te zien, te voelen, te ruiken en te horen. En ze lopen later wel terug binnen.’ Copyright doet het in Gent en Antwerpen in het duurdere segment van de kunstboeken, en er zijn enkele succesvolle kinderboekhandels in Vlaanderen. Bovendien zijn De Reyghere in Brugge, Plato in Leuven, Beatrijs in Oudenaarde, Malpertuis in Genk, ’t Oneindige Verhaal in Sint-Niklaas, en noem ze verder maar op, stuk voor stuk veilige havens voor het betere boek.
       Bij al die boekhandels is het fort: aanbod, aanbod en aanbod. Een moderne, onafhankelijke boekhandel kan zich vandaag onderscheiden door veel boeken fysiek in huis te hebben. En dat vraagt expertise en kunde, enthousiasme ook en een onwankelbaar geloof in het boek als tegengif voor de infostress en digitale diarree van het internet. Een boekhandelaar die moppert dat er te veel verschijnt, kan niet rekenen op mijn begrip. Hoor je een kledingboetiek klagen dat er te veel kleren worden ontworpen? Je moet weten te kiezen. En dat doe je door te lezen, door te praten met je klanten, maar ook met de vertegenwoordigers van de uitgeverijen, door boekenbijlagen en (literaire) tijdschriften bij te houden, door het internet af te grazen. Dat is intensief, maar niemand zei dat je het als boekhandelaar gemakkelijk zou hebben. Duiven vliegen in deze eeuw nog maar zelden gebraden in de mond.

Van de boekhandels, die voorbijgaan …
Dat er geregeld onafhankelijke en andere boekhandels in Vlaanderen verdwijnen neemt niet weg dat er ook weer bij komen. Op 1 mei 2011 opende in de Antwerpse binnenstad ’t Stad Leest de deuren. Zaakvoerder Wouter Cajot bij de opening: ‘Ik wil op de impuls werken. We denken niet in literaire hokjes. Mansell mag vrolijk naast Murakami liggen, Tiny naast De Gruffalo. […] We willen een podium bieden aan auteurs, illustratoren en uitgevers, die iets willen doen in een boekhandel met standing. Daarom staan de tafels op wielen, dan is de winkel snel omgebouwd tot theatertje.’
       En eind oktober 2011 opende weer een nieuwe zaak. Letters & Co wil op de markt van Deinze een ‘heerlijk onthaastend concept’ bieden. ‘Letters & Co verwijst niet alleen naar ons ruim leesaanbod maar verklapt ook deels onze vernieuwende formule “Lezen is beleven!” Lezers kunnen bij ons hun bevindingen met elkaar delen, kunnen boekvoorstellingen, lees- en signeersessies door auteurs bijwonen of gewoon gezellig al lezend genieten van een heerlijk kopje artisanale koffie, een glas bier, wijn of cava. Naast boeken kan je er ook leuke en boekgerelateerde gadgets en originele wenskaarten vinden.’
       Lezen is beleven, die vlieger hangt al zo lang in de lucht dat we ondertussen wel een andere mantra kunnen gebruiken. Veel boekhandelaren dachten enkele jaren geleden dat een koffiehoekje plots voor een boost in de omzet zou zorgen. De boekhandel als totaalbeleving, niets mis mee, maar gelukkig zien de nieuwe winkeliers het ook ruimer. Overal worden de deuren van de boekhandels opengesteld voor auteursontmoetingen, boekvoorstellingen of signeersessies. Zo kan een boekhandel een cultureel centrum worden, een plek in de binnenstad waar mogelijke kopers van het betere boek elkaar kunnen ontmoeten.
       Het is allicht een pendelbeweging dat de kwaliteitsboekhandel, na magere jaren die de aankondiging leken van het totale failliet, nu weer zijn plek onder de zon opeist. Het lezen van papieren boeken wordt ‘hot’, is de voorspelling van trendwatchers. Barnes & Nobles kondigde eind 2011 aan dat de verkoop van papieren boeken weer in de lift zit. De sterren staan weer gunstig. Ook het Britse boekenvakblad The Bookseller stelde het in 2009 al vast. De independent bookshops schieten als paddenstoelen uit de grond. Tim Godfray van Booksellers Association zei toen dat nieuwe boekhandelaren zich bewust zijn van de moeilijkheden en uitdagingen, maar dat ze de overtuiging hebben om hun kwaliteiten en sterktes te promoten. ‘Er heerst een mentaliteit van “rol de mouwen op en vlieg erin”.’
       Volgens Gail Pirkis, die in Londen de boekhandel Slightly Foxed overnam en opfriste, ‘wordt er teruggegrepen naar de ouderwetse manier van boeken verkopen, met een goed opgeleide staf die zijn voorraad onder de knie heeft. [...] De onafhankelijke boekhandel is om tal van redenen aan een terugkeer bezig: klanten waarderen een boekenverkoper die weet waarover hij praat, ze houden van een geïndividualiseerde zaak die er niet uitziet als elke andere en ze zijn de agressieve verkoopsmethoden van de ketenzaken beu.’ De tendens lijkt te worden bevestigd in Vlaanderen, waar enkele zelfstandige boekhandels die sinds de zomer te koop stonden relatief ‘gemakkelijk’ overnemers konden vinden.

Vlaams Fonds voor de Boekhandel
In elk geval, winkels komen en gaan. Maar het voluntarisme kan niet verhelen dat de boekhandel van de overheid een duw in de rug kan gebruiken. Dat hebben ze ook bij het Vlaams Fonds voor de Letteren begrepen, blijkens het Vlaams Depot. Boeken die van het Fonds productiesteun ontvangen (voor ‘weinig commerciële, maar waardevolle en bijzondere publicaties’), worden gratis opgestuurd naar de A-boekhandels, zowat 30 à 40 winkels met een ruim assortiment, daarbij de bekende onafhankelijke, maar ook grotere Standaard Boekhandels en de Fnac. Het achterliggende idee is dat de boeken die met productiesteun zijn uitgegeven ook in de boekhandel te vinden moeten zijn, anders wordt alleen de drukker en de papierboer beter van dat belastinggeld. In ruil voor de boeken die het Fonds aankoopt en gratis naar de boekhandel stuurt, verbindt de boekhandel zich ertoe het boek minstens een jaar te blijven aanbieden. Als een exemplaar wordt verkocht, moet de boekhandel er weer eentje bestellen, zo is de theorie.
       Het is een goed idee, dat Vlaams Depot, maar het schiet zijn doel voorbij. Er wordt niet gecontroleerd of de boeken inderdaad in het aanbod blijven van de boekhandel die ze gratis heeft gekregen (en het zou zelfs ook niet móeten worden gecontroleerd, lijkt me). Bovendien durft de boekhandel de gratis exemplaren zelfs retour te sturen, natuurlijk vergezeld van een creditnota.
       Naast het Vlaams Depot, dat dus aan verfijning toe is, hebben A-boekhandels bij het Vlaams Fonds voor de Letteren de mogelijkheid om subsidies aan te vragen voor auteurslezingen. Stichting Lezen, die auteurslezingen subsidieert in scholen en bibliotheken, doet dat niet voor het ‘commerciële circuit’ – al kun je het hele Vlaamse boekenvak moeilijk verwijten dat het ‘commercieel’ is. Naar verluidt is het slechts een kluitje boekwinkels dat van de subsidies voor lezingen of boekvoorstellingen gebruikmaakt.
       Deze maatregelen stellen niets voor en zullen uiteraard de boekhandel niet redden, zo beseffen ze bij het Fonds ook. De kleine boekhandels in Vlaanderen kampen met verstikkingsverschijnselen, waarschuwden recent Jos Geysels en Carlo van Baelen, respectievelijk voorzitter en (intussen ex-)directeur van het Vlaams Fonds voor de Letteren in het najaar van 2011. ‘Veel boekhandels zijn onvoldoende strategisch gewapend en te weinig kapitaalkrachtig om de uitdagingen van de toekomst aan te kunnen. Daarmee wordt ook een tijdbom gelegd onder de totale Vlaamse boekenmarkt. Als er geen dichtbij boekenaanbod meer is voor de lezers/kopers zal de producent omzet missen en minder uitgaverisico’s nemen. De publicatiekansen voor auteurs zullen drastisch verminderen. Veel lezers zullen een divers aanbod en hun oriëntatiepunt verliezen.’
       Geysels en Van Baelen zien veel problemen: ‘de verschuiving van omzet naar andere niet-gespecialiseerde boekenkanalen zoals grootwarenhuizen, entertainmentstores of speciaalzaken en (buitenlandse) internetwinkels; verhoogde druk op de fragiele marges door prijsacties; stijgende kosten van personeel en huur; hoge portkosten; hoge service-eisen van de koper; dalende inkomsten doordat de verkoop van schoolboeken en studieboeken naar de uitgevers verschuift; verlieslatende leveringen aan bibliotheken enkel op basis van een kortingenstrijd die tot wurgvoorwaarden leiden; gebrek aan middelen en versterkende ideeën voor actieve promotie van het eigen kanaal; grote kapitaalbehoeften voor de financiering van de boekenvoorraad en de overbrugging van de klantenkredieten die omwille van een zwakke (familie)kapitaalstructuur leiden tot afhankelijkheid van leverancierskredieten en bankleningen. […] Elk van deze factoren afzonderlijk is niet levensbedreigend, maar het samengaan van deze elementen leidt in zijn totaliteit tot verstikkingsverschijnselen en uiteindelijk sluiting of faillissement.’

Bibliotheekaankopen als overheidssteun?
‘Er wordt veel geklaagd in het boekenvak’, zei Ludovic Bekaert van Passa Porta Bookshop. ‘Maar bij ons is er geen sprake van een negatieve tendens of omzetvermindering. Ook bibliotheken plaatsen steeds vaker bestellingen.’ Bekaert raakte onlangs met die laatste uitspraak een vreemde particulariteit van het Vlaamse boekenvak aan. Veel (kleine) boekhandels leunden en leunen voor een belangrijk deel van de omzet op bibliotheekbestellingen. Anders dan in Nederland, waar NBD/Biblion centraal en rechtstreeks bij de uitgever bibliotheekboeken inkoopt, doen bibliotheken dat in Vlaanderen nog zelf en bij de boekhandel.
       Sinds jaar en dag waren de verantwoordelijke bibliothecarissen geneigd hun aankopen bij zelfstandige boekhandels te doen. Helaas moeten ze nu meer en meer met openbare aanbestedingen werken die steevast worden gewonnen door Standaard Boekhandel. Die keten krijgt van de uitgevers meer korting, en die korting rekent hij voor een deel door bij de offerte voor de bib. Het zorgt voor veel gemopper bij de kleine boekhandel. Boek.be heeft plannen om op z’n minst de dienstverlening voor de bibliotheekaankoper te verhogen, waardoor de zelfstandige boekwinkel misschien weer wat meer kansen krijgt. Maar in elk geval zou het aankoopbeleid minder op de voorwaarde van de laagste prijs moeten worden afgestemd. Daar is dus werk aan de winkel.
       Verder kan bijvoorbeeld ook de tax shelter naar het boekenvak worden uitgebreid. Dat investeringsvehikel is in de Vlaamse film- en televisie-industrie succesvol, en er is sprake van om het ook naar andere sectoren uit te breiden, maar vooralsnog en vreemd genoeg niet naar het boekenvak. Het zou de financieringsproblemen van wie een boekhandel wil overnemen kunnen oplossen. Banken en allicht ook Cultuurinvest, de investeringsmaatschappij van de Vlaamse overheid, stellen te strenge voorwaarden. Toen Jan Dupont in 1993 met de boekhandel Limerick begon, moest hij alleen een waarborg hebben voor de helft van de overnamesom , ‘nu honderd procent plus’. ‘Vooral jongere kandidaten moeten daardoor afhaken. Ook letten banken niet meer alleen op de cijfers – op grond waarvan een lening perfect haalbaar is. Ze kijken ook naar bijvoorbeeld managementskwaliteiten. Een lening aanvragen is zo een jobinterview geworden. En dat bij mensen die alleen de pers lezen – en dan eerder afgaan op wat bij Borders [de Amerikaanse boekhandelsketen die begin 2011 failliet ging] gebeurde dan in de specifieke Vlaamse context.’
       Yvonne Steinberger van boekhandel De Reyghere in Brugge nuanceerde dat overigens. ‘In 2008 kreeg ik nog gemakkelijk krediet voor een bvba die ik oprichtte. Maar de bank kent mij en mijn winkel, ik kan me voorstellen dat het voor jongeren lastiger is.’ Ook Wouter Cajot van ’t Stad Leest ondervond geen financieringsproblemen: ‘Het businessplan was zo goed en leuk dat de banken mee enthousiast werden. Zo zaten we tijdens de financieringsgesprekken gewoon over boeken te praten. Het blijkt dat banken nog steeds bereid zijn te investeren in goede plannen van jonge mensen.’
       In elk geval heeft ook Vlaams minister van Cultuur Joke Schauvliege begrepen dat er iets moet worden gedaan. Bij haar bezoek aan de Frankfurter Buchmesse in oktober 2011 nam ze de verdediging van de kleine boekhandel op en kondigde ze aan dat ze ‘op korte termijn’ steunmaatregelen zou uitdokteren. ‘Net als bij mijn plan voor de redding van de buurtbioscopen gaat het erom de verschraling tegen te gaan. Kunnen we niet beter een gezamenlijk aankoopbeleid voeren? En verder is de kernvraag, waarom overleven ze niet, hoe komt het dat dit zo lastig is? Daarom wil ik samen met het Agentschap Ondernemen een grootscheeps onderzoek naar de knelpunten voeren.’
       Schauvliege benadrukte dat het Boekenoverleg – nu een praatclub zonder structuur, personeel of middelen – tot het officiële aanspreekpunt en de belangenbehartiger voor de hele boekensector moet uitgroeien. Of het zogenaamde ‘geïntegreerd letterenbeleid’ dat Schauvliege nu al een hele tijd aankondigt, veel soelaas zal brengen, zal nog moeten blijken.
       Vier Vlaamse parlementsleden legden begin november 2011 een resolutie neer om de boekensector een duwtje in de rug te geven, met onder meer steun voor boekhandels en minder rendabele literaire genres. De parlementsleden – van alle meerderheidspartijen en Groen! – stellen onder andere opleidings- en investeringssteun voorop. Voor peterschapsprojecten voorziet de Vlaamse regering alvast 1,2 miljoen euro.
       Ook directeur Geert Joris van Boek.be brak bij de opening van die Boekenbeurs een lans voor de boekhandels. ‘Ondanks de toenemende digitalisering is het papieren boek niet dood maar heeft het wel een goede etalage nodig. Boek.be wil daarom samen met het Agentschap Ondernemen een masterplan voor de boekhandel in Vlaanderen uitwerken zodat ze zich kunnen versterken en met hun eigen, unieke propositie de klanten kunnen blijven bereiken.’

Dolingen dwalingen
Veel goede voornemens, veel gepraat en gebabbel. Er is hoop, want er zitten ook enkele beloftevolle initiatieven in de pijplijn. Dat het Boekenweekgeschenk in 2012, geschreven door Tom Lanoye, voor het eerst naar Vlaanderen komt, is een goede zaak en zal ongetwijfeld voor meer boekhandelsbezoek zorgen. Dat zal dan zonder de Literaire Lente zijn. Die jaarlijkse bonnenactie rond literatuur trok aanvankelijk nog de omzet van het betere boek aan de haren omhoog maar was elk jaar minder succesvol. Toen de Standaard Boekhandel aangaf er de brui te willen aan geven, haakten ook de uitgeefconcerns WPG en VBK af en hield de Literaire Lente de facto op te bestaan. Ook hier weer: geen man overboord. Het strand is nu schoongespoeld, tijd voor nieuwe initiatieven van dynamische boekhandelaren. In elk geval is het voor de boekhandel een goede zaak dat ook de grootste literaire prijs in Vlaanderen, de Gouden Boekenuil, vooralsnog blijft bestaan en los is geweekt van de Standaard Boekhandel.
       Makkelijk zal het niet worden, maar in Vlaanderen is en blijft ruimte voor de onafhankelijke betere boekhandel. Want ‘het rondlopen in de boekhandel zal nooit worden geëvenaard door een andere manier waarop boeken, of e-books, worden gepresenteerd’, zo stelde recent Chrétien Breukers van De Contrabas. Hij prijst ‘het drentelen, het af en toe vastpakken van een boek, het bladeren, de doelgerichte of juist impulsieve aankoop, het éne boek dat net niet op tijd is weggedoken.’
       Een goede boekhandel heeft bestaansrecht op voorwaarde dat je er boeken vindt waarvan je niet wist dat je ze wilde lezen. Die serendipiteit kan alleen bestaan bij een kritische massa aan boeken, waarbij er misschien wel een tafeltje is voor de bestsellende kookboeken, maar waar vooral eigenzinnigheid, verscheidenheid en keuze te zien moet zijn. Een boekhandelaar met keuzeverlamming – ‘er verschijnt veel te veel’ – is een slechte boekhandelaar. ‘Als onafhankelijke boekhandel is het zaak niet mee te surfen op die dunne top 50-richel’, zei Bart van Aken van Paard van Troje onlangs. ‘Service en sfeer die ketenboekhandels niet bieden, dáár moet je je op richten’, is ook het devies van Jan Dupont van Limerick.
       Voor de in 2009 overleden Nederlandse schrijver Martin Bril moest de boekhandelaar immers veel meer zijn dan een verkoper van boeken. ‘Wie de juiste selectie maakt, om zijn klanten te behagen en te attenderen op wat er verder nog is, te verleiden, te prikkelen, ja misschien zelfs op te voeden, die is een boekhandelaar die zijn verantwoordelijkheid, ahum, als cultuurdrager kent.’
       Het is met boekhandels zoals met schoenenwinkels. Online schoenen kopen is voor velen een brug te ver, want het is toch altijd weer een gedoe om ze terug te sturen als die hiel knelt. De nieuwe stapschoenen, zoals ook de gabardine voor guur weer, de cardigan voor het voorjaar, de figuurcorrigerende lingerie en het jasje voor chique avonden, moeten als gegoten zitten. Voor heel wat dingen is de fysieke verplaatsing naar de gespecialiseerde winkel nog altijd aangewezen. Ook van een nieuw boek kun je zeggen dat het als gegoten moet zitten. Nergens anders dan in de zelfstandige boekhandel kun je dat even proberen, door het vast te nemen, te besnuffelen, er enkele bladzijden in te lezen of met de boekhandelaar te praten. Op die manier wordt de onafhankelijke boekwinkel het pashokje van je bibliotheek, de paskamer van je geest.