De organisatoren van Het Andere Boek namen begin februari iedereen in snelheid: de jaarlijkse alternatieve boekenbeurs kapt ermee. ‘We willen afscheid nemen in schoonheid’, heette het volgens de geijkte formules. Dat is nog maar zeer de vraag, nu blijkt dat het bestuur de beslissing een hele tijd binnenskamers heeft gehouden. De vrijwilligers die rond de organisatie cirkelden, moesten de mare via de media vernemen. Zelfs boekhandel De Groene Waterman, vaste boekenverkoper, werd niet echt betrokken bij de beslissing. Ten slotte was het ook voor de, weliswaar krimpende, groep trouwe bezoekers een donderslag bij heldere hemel. Of toch een ogenschijnlijk heldere hemel. Al snel werd duidelijk dat er meer aan de hand was. André Van Halewyck, die in de jaren 1970 mee aan de wieg stond van Het Andere Boek, liet weten dat hij het jammer vond dat er nooit toenadering werd gezocht tot andere spelers in het veld en sprak van ‘een kroniek van een aangekondigd afscheid’. Dat de beurs voor het andere boek zich niet tijdig heeft vernieuwd en tussen de plooien van de tijdgeest begon te vallen, is onmiskenbaar. Kortzichtigheid, gebrek aan openheid, angst voor vernieuwing, geen aflossing van de (vrijwilligers)wacht of moegestreden? Wie zal het zeggen.
       Ook subsidieverstrekkers als het Vlaams Fonds voor de Letteren en Antwerpen Boekenstad lieten weten dat ze koud gepakt waren. Op voorhand werden ze niet op de hoogte gesteld, net zomin als de uitgevers of koepelvereniging Boek.be. Plots ging na 33 edities het licht uit. Zoals te voorzien en te verwachten werd er een Facebookpagina gestart, en circuleren er al dan niet concrete of haalbare plannen om een ander Het Andere Boek te organiseren. De alternatieve beurs zat inderdaad dieper in de literaire geesten geworteld dan eerst vermoed. Maar de verdeeldheid over de te volgen koers is groot en de belangen van de diverse spelers lijken nogal te divergeren.
       Het einde van Het Andere Boek past stilaan in een rijtje. Ook de Brusselse Middagen voor Poëzie en Proza stoppen ermee, nadat de subsidiegever afhaakte. Een kleinschalig initiatief, akkoord, maar toch, met een traditie van zestig jaar is het een zoveelste sign of the times. En zelfs Zogezegd in Gent, het vlaggenschip van de Literaire Lente, gaat in 2010 om verschillende redenen niet door, onder meer ook omdat de sponsors hun karretje afhaakten. De Literaire Lente blijft wat beduusd achter. Bovendien moeten nogal wat literaire tijdschriften de duimen leggen en heeft een aantal uitgeverijen beslist minder titels te gaan publiceren: de tering naar de nering, quoi.
       Een beetje cultuurpessimist zou dan al snel spreken van een ‘crisis in het boekenvak’. Maar daartegenover staan de hoeracijfers over de boekenverkoop. Weer tien procent omzet méér in 2009, het lijkt niet op te kunnen. Die roes blijkt dan grotendeels te danken aan de koksmuts van Piet Huysentruyt en bestsellerfenomenen als Stephenie ‘Twilight’ Meyer, Dan Brown en (opnieuw) de niet al te welriekende muis Geronimo Stilton. De literatuur en de kwalitatieve non-fictie (het ‘andere’ boek) komen er erg bekaaid af. Dat er een verschraling én uniformisering van het boekenlandschap aan de gang is, zal niemand ontkennen. Kijk in om het even welke wachtzaal en iedereen leest Stieg Larsson. Men voelt zich toch o zo behaaglijk als men aan imitatielezen kan doen. De modale lezer schuwt bijna angstvallig het risico in het aankoopgedrag.

Hoe dan ook, voor elk verdwijnend evenement lijkt er wel een ander de kop op te steken. De literaire kalenders zitten overvol en je kunt tegenwoordig zoveel schrijvers te lande aan het werk zien dat verzadiging niet denkbeeldig is. Dat is trouwens ook een van de redenen waarom Het Andere Boek zich overbodig achtte. Hoog tijd, zo lijkt het, om eens grondig te overleggen of er niet te veel overlappingen komen in dat aanbod en of sommige niches niet te veel bediend en andere te stiefmoederlijk behandeld worden.
       Maar dat veel organisaties elkaar het licht in de ogen niet gunnen, is ook waar. De geldstromen zijn minder gul dan enkele jaren geleden, iedereen moet de broeksriem een beetje aanhalen, en dat zorgt al snel voor wrevel en inhaligheid. In het geval van Het Andere Boek werd drie jaar geleden al geopperd om met Boek.be en/of Behoud de Begeerte in zee te gaan. De organisatoren zagen dat niet zitten. ‘Wij zijn geen Luc Coorevitsen die achter subsidies jagen’, liet Het Andere Boek-boegbeeld Myriam Michiels zich in een onbewaakt moment ontvallen.
       Het siert Het Andere Boek dat ze niet ‘achter subsidies jagen’, maar vergeten we niet dat de organisatie bijvoorbeeld wel 20.000 euro kreeg van het Vlaams Fonds voor de Letteren en 10.000 euro van Antwerpen Boekenstad, naast een fikse dot geld van de Provincie Antwerpen. Ongetwijfeld zullen die centen nu nuttig en elders besteed worden, ter leniging van andere dringende letterennood. Want er is ook Crossing Border, dat zijn tenten vorig jaar in Antwerpen opsloeg en toen al 20.000 euro kreeg aangeboden van de stad, nog voor het evenement plaatsvond. Dit jaar mikken ze zelfs op twee dagen literatuur en muziek. De aflossing lijkt verzekerd. En er zijn verder nog De Nachten en ZuiderZinnen die Antwerpen literair bedienen, om van de Boekenbeurs nog maar te zwijgen – al is dáár de literatuur natuurlijk niet het haantje-de-voorste. Toch mag het in een periode van schaarser wordende subsidiemiddelen en nakende besparingen een prioriteit heten om de violen te stemmen en elkaar geen vliegen af te vangen.

Zoals het er nu naar uitziet, zal elke organisator zijn graantje uit de openstaande ruif van Het Andere Boek willen meepikken. De professionals van Het Beschrijf, Boek.be en de Vooruit, ze staan allemaal op de eerste rij om ‘iets met (literaire) non-fictie’ te doen, wat toch de sterkte was van Het Andere Boek. Lees: gretig onderdelen opnemen in hun programmatie. Vast staat dat wie hardop droomt van de wederopstanding van Het Andere Boek of van een nieuwe alternatieve boekenbeurs, snel ontnuchterd zal worden door de harde realiteit van het Vlaamse literaire ecosysteem. Met moedige vrijwilligers alleen red je het écht niet meer.

15 februari 2010